Naar de randen van de Europese Unie

AWVN organiseerde van 13 tot en met 15 juni een inspiratiereis naar Estland en Finland voor vertegenwoordigers van de polder en HR-managers van grote bedrijven. Een kort verslag.

Tekst
Hendrik Noten
Fotografie
Bianca Verdegaal

Op het Vrijheidsplein in Tallinn wiegen duizenden lichtblauwe ballonnen op de Estse voorjaarswind. Het aangename zonnetje doet bijna vergeten dat deze blauwe zee van helium staat voor de tranen van de zogeheten juni-deportatie. In 1941 stuurden Sovjettroepen tienduizend Esten, grotendeels kinderen, naar Siberië om in kampen te werken.
Het herinnert het AWVN-gezelschap eraan dat ze zich aan de randen van de Europese Unie bevinden, waar de aanwezigheid van de Russische beer op slechts tweehonderd kilometer van de hoofdstad een dagelijkse, onuitgesproken realiteit is. Maar in tegenstelling tot wat je zou verwachten, is het geen realiteit die verlamt. Waar je ook kijkt: Tallinn beweegt.
In de met kasseien bezaaide straten van de oude burchtstad klinken overal geluiden die je associeert met vlijt. Esten zijn boven alles makers. Houten beeldjes. Muurschilderingen. Kleding en tapijten, die thuis worden geproduceerd en verkocht op gonzende kleurrijke marktjes. Even lijkt Tallinn op de Hanzestad van weleer; bijna lijkt het geschreeuw hoorbaar vanaf de schepen die aanmeren in de haven alvorens met volgepakte ruimen te vertrekken richting Danzig, Hamburg of Zwolle. Maar de Baltische geschiedenis kent geen plek voor nostalgie, leren we al snel. Want Estland heeft tegenwoordig meer met de toekomst dan met het verleden. Zevenentwintig jaar na het uitroepen van de onafhankelijkheid sprint de noordelijke Baltische natie het digitale tijdperk tegemoet. Dat gaat, zoals het hoort, met vallen en opstaan.

Van links naar rechts: Bianca Verdegaal (AWVN), Peter Niesink (BOVAG), Jan Jaap Krijtenburg (NN Group), Loek Ligthart (Essity), Reinier Rutjens (WENB), Désirée Leijten (Koninklijke KPN), Frank van den Brink (ABN AMRO), Marjolein ten Hoonte (Randstad Groep Nederland), Jan Willem Menkveld (FrieslandCampina Nederland), Jeroen Burger (Ahold Delhaize), Gerard Groten (AWVN), Patrick Bergman (Vereniging FME), Hans de Ruiter (Heineken Nederland), Heleen Kuijten (Schiphol Group), Wimar Bolhuis (SER), Martin Flier (Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid), Ria van ’t Klooster (NRTO), Patricia Gielis (Rabobank Nederland), Benno Siegert (VGZ), Joyce Schaeffer (AWVN), Alice Diels (Sodexo Nederland) en Aart Slagt (KLM). Harry van de Kraats (AWVN) en Hans Blom (Atos) ontbreken op de foto.

Digitale republiek

Het is een indrukwekkende bijnaam: Silicon Valley of the Baltics. Estland heeft een reputatie opgebouwd als vooruitstrevende digitale republiek, en is daar trots op. Vlak naast het vliegveld bevindt zich de digitale showroom e-Estonia – de eerste halte na aankomst. Na de onafhankelijkheid begin jaren negentig, had het land nauwelijks tot geen digitale infrastructuur omdat het communistisch bewind járen achterliep op de ontwikkelingen in het Westen. Maar juist dankzij die achterstand hebben de Esten een enorme sprong kunnen maken door ontwikkel-fases over te slaan. Ze implementeerden steeds de nieuwste technieken en besloten hun gehele nationale overheids-systeem te digitaliseren. Op de golf van technologische ontwikkeling zagen nieuwe bedrijven het levenslicht, waarvan Skype de meest succesvolle en bekendste is.
De aanleg van deze moderne infrastructuur komt grotendeels voor rekening van een lokale onderneming, Nortal: Nordic Talent. Volgens de ceo is slechts 20 procent van zo’n monsteroperatie techniek en 80 procent verandervermogen, politiek en wetgeving. De dynamiek is bij binnenkomst voelbaar, een echt techbedrijf. Bezoekers worden opgewacht door de kwispelende bedrijfshond en bij het doorkruisen van de lichte gangen valt het kinderdagverblijf op dat de organisatie in eigen beheer heeft. De reden wordt al snel duidelijk: voor Nortal is alles een strijd om het beschikbare talent. Ieder jaar organiseert het bedrijf een zomeracademie waar studenten een week les krijgen en vervolgens drie maanden een betaalde opdracht uitvoeren. Hiermee maken ze kans op een arbeidscontract.

Arbeidsparticipatie

Het gebrek aan arbeidskrachten is niet alleen voor techbedrijven een probleem, blijkt de volgende dag uit gesprekken met de Estse werkgeversvereniging. Arbeidsparticipatie is de absolute uitdaging nummer één voor het kleine land. Elk jaar krimpt de beroepsbevolking met zesduizend mensen door vergrijzing en emigratie. Dat is veel voor een land van 1,3 miljoen inwoners. De oplossing van de Esten is investeren in werkenden met een grotere afstand tot de arbeidsmarkt, de pensioenleeftijd – nu nog 64 – verhogen en fulltime werken stimuleren.
We wandelen die namiddag naar de haven. De veerboot verplaatst het gezelschap naar Helsinki. Terwijl het schip zich brommend in beweging zet en de groepen meeuwen de boot achtervolgen, blijft ons vooral de can-do-mentaliteit van de Esten bij. In Nederland was vroeger alles beter, in Estland kan de toekomst alleen maar mooier worden. Die manier van kijken is hard nodig, want ondanks de grote vooruitgang is de arbeidsmarktsituatie een ontnuchterend feit.

Pittige onderhandelingen

Na een kleine twee uur doemt Helsinki op aan de horizon. De lucht is strakblauw en terwijl het schip de kleine eilandjes voor de kust rondt, stralen de witte gevels van de karakteristieke domkerk ons tegemoet. De resterende vierentwintig uur staan in het teken van dat andere Russische buurland: Finland.
De volgende ochtend vroeg schijnt de zon weer fel als de ambassadeur het gezelschap verwelkomt op de residentie van de Nederlandse ambassade. Finland heeft een rumoerige economische periode achter de rug. De crisis van 2008 heeft de Finnen hard geraakt, in de vorm van achterblijvende economische groei en een hardnekkig hoge werkloosheid. In het land spelen sociale partners een belangrijke rol – vakbonden kennen zelfs een organisatiegraad van 75 procent – en na pittige onderhandelingen tekenden zij voor hervormingen die de verzorgingsstaat verkleinen. Pijnlijke ingrepen voor een land met een groot sociaal hart. Maar de aandacht voor welzijn blijft onverminderd groot. Dat bevestigt professor Juhani Ilmarinen in zijn bevlogen presentatie over zijn ‘huis van werkvermogen’. De goeroe laat zien hoe werkomstandigheden het werkvermogen van mensen beïnvloeden en welke interventies succesvol zijn. Specifiek gaat hij in op het gat tussen het ‘weten’ en ‘doen’ van mensen. Later leren we over de Finse experimenten met het basis-inkomen, waarvan in januari de resultaten verschijnen. Het doel is de sociale zekerheid te simplificeren en herintreden op de arbeidsmarkt te stimuleren.
Focus op welzijn is diep verankerd in de cultuur. Op een steenworp afstand van de eindstreep van de reis vertelt Eija Hakakari, senior vice president people & culture van Finnair, over de cultuurverandering die zij bewerkstelligde om de vliegmaatschappij uit de rode cijfers te krijgen. Centraal hierbij stonden het ontwikkelen van leiderschapsvaardigheden en het terugwinnen van het vertrouwen in het management.

Luottamus en usaldust

Dan is het moment aangebroken waarop vijfentwintig koffertjes door de vertrekhal rollen op weg naar vlucht KLM-1170, bestemming Amsterdam. Eenmaal op hoogte zoeken de deelnemers tussen alle opgedane inspiratie naar de geleerde lessen. Wat nemen we mee terug? De passie van de digitale Esten en het lef van een doortastende overheid, hebben diepe indruk gemaakt. Hetzelfde geldt voor het verlangen naar de toekomst, zonder angst dat het vroeger allemaal beter was. De Finse aandacht voor investeringen in mensen toont ons dat we met duurzame inzetbaarheid op de goede weg zijn, maar nog een flinke weg hebben af te leggen. Maar boven alles voert één universele les de boventoon. Luottamus voor de Finnen, usaldust voor de Esten, en voor ons: vertrouwen.
Vertrouwen. In elkaar, de vooruitgang, de toekomst.
Soms moet je ver reizen om te leren wat al die tijd nabij was.

Hendrik Noten
is beleidsadviseur bij AWVN en was samen met Bianca Verdegaal verantwoordelijk voor de organisatie van de inspiratiereis naar Tallinn en Helsinki

Geplaatst op 27 juni 2018