Bedrijfsbureaucratie, weg ermee

Het Amerikaanse managementdenken heeft wantrouwen doen ontstaan in Nederlandse bedrijven. Dit is slecht voor hun innovatieve vermogen. Ondernemingen moeten afscheid nemen van de controlerende bureaucratie en medewerkers meer vertrouwen geven. Hoogleraar Filosofie van de Managementwetenschappen en Denker des Vaderlands René ten Bos houdt het bedrijfsleven graag een spiegel voor.

Tekst
Jannes van der Velde
Fotografie
Martin Waalboer

De Denker des Vaderlands houdt ervan om ‘tegen te denken’. René ten Bos ziet dat zelfs als een van zijn opdrachten. Niet zomaar meegaan in bestaande denkbeelden en opvattingen, maar de consistentie en juistheid daarvan scherp toetsen. Dat is zijn taak als filosoof in het algemeen. Als hoogleraar Filosofie aan de Faculteit der Managementwetenschappen in Nijmegen is het zijn taak om de ondernemers, managers en werkgevers van Nederland een spiegel voor te houden. De deelnemers aan het komende AWVN-congres op 9 oktober, waar Ten Bos een van de sprekers is, kunnen zich dus schrap zetten. Een gesprek met René ten Bos is een beetje een hoorcollege. Gemakkelijk pratend, veel voorbeelden, associërend. Net zo gemakkelijk over de twee vormen van geluk die de oude Grieken onderscheidden als over innovatie.

Vertrouwen

Ten Bos: ‘Voor innovatie zijn twee ingrediënten nodig: organisatie en lef. Innovatie begint altijd met lef, met de moed om de juiste omstandigheden te scheppen. Bij die omstandigheden speelt het tweede aspect een rol: organisatie. Om innovatie goed te organiseren en een innovatief klimaat te scheppen, moet je een aantal dingen doen of laten. Eén: bureaucratie zoveel mogelijk mijden. Twee: het Amerikaanse besturings-model vermijden. Drie: ruimte bieden aan mensen en hen aanmoedigen.’
‘Veel, zo niet de meeste Nederlandse ondernemingen hebben te maken met twee bureaucratische en bestuurlijke tradities, een Europese en een Amerikaanse. Die botsen met elkaar. De Europese traditie is gebaseerd op macht en tegenmacht. Het volk houdt de koning in toom. Checks and balances. In bedrijven geldt dat ook. Tegenover een baas staat altijd wel iets of iemand die de baas in toom houdt. Onze medezeggenschap is daarvan een mooi voorbeeld. Of de invloed van de vakbonden. Deze cultuur is uiteindelijk gebaseerd op vertrouwen, op de wetenschap dat er gedeelde belangen zijn en dat een slechte ontwikkeling toch weer zal worden gecorrigeerd. Dat betekent ook een redelijke mate van zelfstandigheid en eigen verantwoordelijkheid voor de werknemers.’

Nederlandse bedrijven zijn een beetje in de war geraakt

Dictatuur

‘In de Verenigde Staten is dat heel anders. Daar is wantrouwen het onderliggende leidende principe in het bedrijfsleven. Dat heeft geleid tot het zogenoemde wetenschappelijke management, met als belangrijkste verschijnsel voortdurende controle en toetsing op basis van quasiwetenschappelijke methoden.’
‘Op het niveau van de samenleving en de overheid kent Amerika óók het beginsel van macht en tegenmacht. Trump ondervindt nu dagelijks dat het landsbestuur in de VS heel anders is dan het ondernemingsbestuur, want een Amerikaanse onderneming is eenvoudigweg een dictatuur. De baas beveelt en de werknemer voert uit. Met een sterke scheiding tussen denken, het management, en doen, de werkers.’
‘Die bedrijfstraditie komt voort uit het managementdenken zoals zich dat begin twintigste eeuw in de VS heeft ontwikkeld. Taylor is de welbekende naam die daarbij hoort. Dat denken was erop gericht om ‘het gevaar dat de arbeider heet’ weg te nemen. Taylor en de zijnen zagen natuurlijk de opkomst van de arbeidersbeweging in Europa en wilden iets vergelijkbaars in de VS hoe dan ook voorkomen. Heel veel instrumenten die door het wetenschappelijk management zijn bedacht, hebben uiteindelijk tot doel om de werknemer in het gareel te houden en zijn macht klein. Afvinklijstjes, prestatiemeters, administratieve processen. Dat soort dingen.’

AWVN-jaarcongres met René ten Bos
Denker des Vaderlands René ten Bos is een van de hoofdsprekers tijdens het AWVN-jaarcongres 2017 ‘Aan zet. Werken aan verandering’. Thema van het congres is de vraag hoe werkgevers en ondernemingen moeten omgaan met de voortdurende stroom van veranderingen in hun omgeving. Afwachten? Handelen? Hoe en wat dan wel? Het AWVN-jaarcongres 2017 vindt plaats op 9 oktober ’s middags in de Tabaksfabriek in Rotterdam. Meer informatie

In de war

‘Het probleem in Nederland en in andere West-Europese landen is dat die twee tradities door elkaar zijn gaan lopen. Nederlandse bedrijven zijn een beetje in de war geraakt. Aan de ene kant hebben we die traditie van macht en tegenmacht, aan de andere kant hebben we veel van die Amerikaanse instrumenten overgenomen. Key performance indicators en dergelijke. Door de nadruk op die cijferinstrumenten en Amerikaanse methoden is de bestuurlijke macht in veel bedrijven verschoven naar financieel-economen. En dat heeft een zichzelf versterkend effect tot gevolg, met meer indekgedrag, afvinklijstjes en dus meer bureaucratie.’
‘Bedrijven zijn de afgelopen decennia gecentraliseerd en de administratieve processen zijn voorop komen te staan. Bijna iedere vorm van controle is gelegitimeerd. Alles moet in cijfers worden verantwoord. Het bureaucratische denken zit overal. Ik sprak ooit twee provinciale bestuurders, gedeputeerden, die zo’n hekel hadden aan dossiervorming. Dus ontwikkelden ze een standaardformat voor dossiervorming. Denk daar eens over na. De wereld op zijn kop: bureaucratisering om bureaucratisering tegen te gaan…’
‘Denk ook eens na over flexibilisering van arbeid. Er is één groep die daarvan echt profiteert en dat is HR. Die moet het allemaal regelen en organiseren en dat doen ze met behulp van allerlei administratieve, bureaucratische processen…’

Beperkt die vermenging van Amerikaanse en Europese tradities het innovatieve vermogen van bedrijven?
‘Inderdaad. In de VS werkt het wel. Denken en doen zijn daar immers gescheiden — innovatie hoort bij het denken. Maar in Europa is het nodig dat mensen ruimte en eigen verantwoordelijkheid krijgen, terwijl de invloed van het Amerikaanse denken dit juist verhindert.’

Meer ruimte en verantwoordelijkheid voor medewerkers?
‘Ja, zoals dat past bij de Europese manier van doen. Maar om vervolgens die mensen tot eigen oplossingen en innovatief gedrag te laten komen, moet je hun meer bieden. Bestaanszekerheid, bijvoorbeeld. Neem hen in vaste dienst, bouw permanente relaties op. Geef hun vertrouwen, de menselijke maat. Vriendelijkheid doet veel meer dan een evaluatierapport… Ik geloof sterk in de kracht van het gebaar. Een schouderklopje werkt beter dan een bestraffing.’
‘Waarin ik niet geloof? Leiderschap. En helemaal niet in leiderschap met visie. Dat suggereert dat er één goede richting is. Er zijn altijd meerdere goede richtingen, meerdere uitkomsten die acceptabel zijn. En je weet het vooraf vaak niet…’
‘We moeten accepteren dat veel dingen onduidelijk, onhelder en intransparant zijn. De samenleving roept tegenwoordig om transparantie, maar het aantal zaken dat je helder kunt maken, is beperkt. Een feest houden, is helder, transparant. Maar gezelligheid organiseren, is moeilijk en ondoorzichtig. Daarom is het achteraf zo moeilijk om uit te leggen waarom het zo gezellig was.’
‘Hetzelfde geldt voor zaken als verliefdheid of vriendschap. En dus met leiderschap. Hoe leiderschap tot stand komt, wat het is, blijft onduidelijk. Ja, het heeft met lef te maken, maar niet iedereen met lef is een leider. Niet alles is zichtbaar en inzichtelijk te maken. De citatenindexen van de academische wereld zeggen niets over de kwaliteit van de onderzoeken waaruit is geciteerd.’
‘Het hoort erbij om te leren omgaan met ondoorzichtigheid. Achteraf kan je een mooi verhaal construeren, maar vooraf was het onduidelijk. Ondernemers begrijpen dat heel goed.’

René ten Bos

René ten Bos (1956) is sinds dit voorjaar Denker des Vaderlands: een titel die om de twee jaar wordt toebedeeld met als doel om de media te verrijken met filosofische aandacht voor actuele onderwerpen. In het dagelijks leven is Ten Bos hoogleraar Filosofie van de Managementwetenschappen aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Hij schreef een groot aantal boeken over zeer uiteenlopende onderwerpen, zoals milieu, klimaatverandering, management en de verhouding tussen mens en natuur. Hij schrijft columns in Het Financieele Dagblad en spreekt regelmatig voor bedrijven en (hun) management — uitingen die gezien hun vaak provocatieve en ironische inslag veelal bedoeld lijken om zijn publiek een spiegel voor te houden.

 

 

 

 

Geplaatst op 21 juni 2017